Kültürel pratikler hiyerarşisinin temeli toplumsal hiyerarşide yatmaktadır ve zevklerine göre seçimler yapmak, konumuna uygun olan ve birbirine yakışan malları saptama işlemidir (s. 258). Bourdieu’nun cümleleriyle karşılaştığımda, kendi beslenme pratiğime dönüp bakıyorum ve babaannemin isimlendirmesiyle “sakala sarkan” yani erişteli mercimek yemeği geliyor aklıma. Gündelik yaşantımda sık sık tükettiğim sakala sarkan yemeğinden çıkan buharları takip ederek habitusuma ve beğenilerimin toplumsal kökenindeki bağlarına bakarak, vejetaryen beslenme tercihimin sınıfsal, kültürel ve etik bir alanda çok sesli tınısına kulak vererek ilerliyorum.
Bochner’a göre otoetnografi, kişiseli kültüre bağlayan ve bilincin çoklu katmanlarını gösteren bir tür otobiyografik yazımdır (Porter, 2004, akt. Çelik, 2013). Bende otoetnografinin sunduğu düşünsel imkanla, beslenme pratiklerimin etrafına sarılı, iç içe geçmiş, dolanık toplumsal ve etik dokuyu açmaya ya da belki de daha fazla dolamaya çalışacağım. Vejetaryen beslenme pratiğimdeki tükettiğim besinlerin etik ve politik bir tercih olmasının yanında, Bourdieu’nün bakışına dikkat kesilerek, habitusumun tarihsel, mekânsal ve sınıfsal dokusu içinde konumlanmış bir pratik olarak okuyorum. Vejetaryen beslenme tercihimi; ailemin habitusundan devraldığım sezgiler ve pratikler, üniversiteyle birlikte içine girdiğim yeni sınıfsal alanlar, etik ve politik duyarlılıklarım arasındaki süreklilikleri, dolanıklığı ve kopuşları tartışmaya çalışırken mesafeleniyorum. Agamben’in “içleyerek dışlama” kavramı, geliyor aklıma, kendi habitusuma ve pratiklerime dikkat kesilirken hem temas ediyorum hem de mesafeleniyorum (Agamben, 2001). Ailemin habitusunu, sınıfını ve yemek pratiklerini hala taşıyor, fakat onu yeni etik ve başka bir habitus tahayyülü ile yeniden anlamlandırıyorum. Buradaki bu bağı, eşiği çözümlerken kişisel olanın toplumsal olan tarafından nasıl biçimlendiğini, benim de bu biçimlenişin hem öznesi hem nesnesi olduğumu ifşa ediyorum. Kaygan bir zemin üzerinde ve akışkan bir halde mesafelenmemin kaygısını taşıyarak habitusuma dikkat kesiliyorum.

Gündelik hayatımda düzenli olarak tükettiğim ya da hiç tüketmediğim ve tükettiğim zaman tuhaf bir şaşkınlık yaşadığım besinlerin ne olduğuna ve onları nasıl tükettiğimi anlamak, Bourdieu’nün ifadesiyle bedenselleşmiş kültürel sermayemi görmek için habitusumu deşmeye başlıyorum. Bourdieu’nün kavramlarıyla okursak, orta sınıf olan ve kültürel sermayenin dolaşımda olduğu bir evde büyüdüm. İktisadi sermayenin çok yüksek olmadığı, hareket ve estetiğin birlikte anlam kazandığı bir habitusun ortasında, bedenin salınımındaki kültürel alana tanıklık ediyorum. Evimizde özellikle kış aylarında sık sık pişen sakala sarkan yemeğine biraz mesafelenip baktığımda, babaannemle dedemin habituslarının izlerini görüyorum. Babamın küçüklüğünde, babaannemlerin evinde aynı yemek sık sık pişiyordu ama tencereden taşan tını daha farklıydı, sakala sarkan buharıyla taşan başka bir habitus da vardı. İşçi/halk sınıfı olan dedemle babaannemin evinde yemek pratikleri, tasarrufa, dayanıklılığa ve “karın doyurmaya” dayalı, Bourdieu’nün ifadesiyle “zorunluluk beğenisi” üreten bir kültürel mantığın içinden şekilleniyordu. Bourdieu’nün çerçevesinde, zorunluluk beğenisi, işçi/halk sınıflarının zorunlu olanı yani işlevsel, ekonomik ve dayanıklı olanı kabul etmesi ve bunu bir değer, beğeni haline getirmesidir. Yani toplumsal alan ile kültürel pratikler alanının üst üste binerek, toplumsal hiyerarşi ile kültürel hiyerarşi arasında türdeşlik oluşarak ve sınıfsal koşullar içselleştirilerek bedenlere kazınan bir değerler sistemi oluşur. Ama tam da burada babaannemin sık sık pişirdiği erişteli mercimek yemeğine “sakala sarkan” olarak, kendi sesiyle yeniden isimlendirmesiyle, zorunluluğun anlam örgüsündeki kelimeleri yerinden sökerek ve başka kelimelerle onu oyunlaştırarak yeniden örmesi, Bourdieu’nün çerçevesinin dışına taşmıyor mu? Belki anlamsız ve “saçma” tınlayan sakala sarkan ismi, Ranciere’in ifadesiyle zorunluluğun içinde bir çatlak ve habitusta bir esneklik yaratmıyor mu?
Bourdieu’nün kültürel meşrutiyet teorisinin yanında, bir başka konumlanışa alan açan bu soruları şimdilik biraz tedirginlikle bırakarak ilerliyorum. Yemek yeme pratiklerimi deşifre etmeye çalışırken, sadece bireysel değil, iki farklı habitusun iç içe geçerek bedenime kazınan sezgileri, bana bıraktığı tortuları ve bu tortuların nasıl birbirine karışarak, bugünkü kültürel-sınıfsal konumlanışımla birlikte beğenilerimi şekillendirdiğini fark ediyorum. Bugün, ihtimamla örülen, tüm türlerin bir arada müşterek bir yaşamda serpildiği ve bir diğerinin nefesine dikkat kesilen bir yaşam ve toplum tahayyülü taşıyorum ve gündelik hayat pratiklerim bu konumlanışımla birlikte şekilleniyor. Haraway’in dayanışmayla ve sorumlulukla örüldüğünü söyleyen bir arada yaşama kulak veriyorum, antroposentirik bakışın kırıldığı, tüm türlerin eşit olduğu, müşterek ve ihtimamla kurulan bir habitusu ısrarlı bir şekilde çağırırken, yemek yeme alışkanlıklarımı yeniden okuyorum. Babaannemin sakala sarkan yemeğini bugün erişteyle değil ama makarnayla yeniden pişirirken, onun anlamını müşterek yaşam tahayyülüne açılan uzama davet ediyorum. Sakala sarkan yemeğini ve diğer tükettiğim besinleri, habistusuma kazınan sezgilerden ve oradaki konumlanışlarından ödünç alıyor, karşılaştığı yeni alanlarla birlikte kendini yeniden düzenleyen, habitusumun etik alanına yerleştiriyorum. Ama bununla birlikte kendime eleştiri yöneltiyor ve kendimi ifşalıyorum. Beş yıldır vejetaryen beslenmeme rağmen, vegan ol(-a-)mamam, etik olarak savunduğum ve tahayyül ettiğim, müşterek yaşam tarzıyla, gündelik yemek yeme pratiklerimin örtüşmediğini gösteriyor. Kendime şu soruyu yöneltiyorum: Bir arada bir yaşam bakışını taşımama rağmen pratikte neden hala tökezliyorum? Burada belki bir kez daha bu pratikteki dönüşümün sancısı, kırılganlığı ve çabam, mevkiimin ve sezgilerime kazınan habitusumun tortularına çarpıyor. Bu çarpma anını fark edişimi dile getirirken amacım kendimi temize çekmek değil; o sınırları yeniden şekillendirmeye çalışabileceğimi fark ettiğim bir özeleştiri anı.
Gündelik yaşam pratiklerimde sık sık pişirdiğim makarna, nohut, pilav, sakala sarkan ve sebze yemeklerinde habitusumun sessizce işleyen, bedenime yer etmiş pratikleri ve yinelenen tatları görüyorum. Buna karşılık tofu, soya kıyması ve neyden yapıldığını tam bilmediğim vegan ürünleri tüketirken yaşadığım, tam anlamlandıramadığım şaşkınlık hali hem sınıfsal hem kültürel konumlanışımı işaret ediyor. Sık sık düzenli olarak tüketmeyi tercih ettiğim besinlerin yanında, biraz mesafelendiğim ve tüketirken bedenimde beliriveren yabancılık hissi, yeni bir tatla tanışmanın ötesinde veya yanında habitusumun verdiği vukufun tezahürüdür. Bedenselleşmiş kültürel sermayemi ve habitusumun pratiklerime kazınan tortularını fark ettiğim ve görünür olduğu bir başka anda, bu yaz yaşadığım deneyimdi. Fransa’nın kırsalında 17. yüzyıldan kalma bir evde çalışırken ve beraber yemek yaparken, Bourdieu’nün “zevkler mevkiimizi hissettirir” sözünün yankısını, orta-üst sınıf bir aileyle aynı mutfağı paylaşırken hissetim. Hepimizin habitus tahayyülleri kesişiyordu, benim gibi vejetaryen besleniyorlardı; aynı sebzeleri, baklagilleri ve besinleri kullanıyorduk. Fakat, tam olarak onları pişirme, tatlandırma hatta masaya yerleştirme ve yeme biçimlerimizdeki farklılık sınıfsal mevkilerimizdeki ayrımı ve habituslarımızın sınırlarını bizlere gösteriyordu. İkimizde nohut pişiriyorduk ama ben onu, belki bildiğim en basit şekliyle, salçalı pişirirken, Regina ise, fıstık ezmeli, körili ve tam olarak ne olduklarını bilmediğim “ilginç” soslarla ve baharatlarla pişiriyordu. İlk gün Regina’nın bizim için pişirdiği nohut yemeğini yerken, arkadaşıma söylediğim, “antin guntin şeyleri birleştirip çok lezzetli bir yemek yaptı.” sözü basit bir şaşkınlık ifadesi değil, vukufun yani neyin neyle uygun olacağının sezme yetisinin, sınıfsal olarak nasıl dağıldığını gösteren bir andı. Regina’nın fıstık ezmeli nohutunu yerken bir kez daha kendi habitusumun sınırlarına çarptım ve sezgisel yetimin yani vukufumun, toplumsal alanda konumlanışımla birlikte nasıl biçimlendiğini gördüm.

Beslenme tercihlerime, otoetnografik bir dikkatle ve Bourdieu’nün kavram çerçevesiyle bakarken, beğenilerimin-zevklerimin hem habitusumdan gelen tortularla hem de geleceğe taşımak istediğim müşterek bir yaşam arzusunun arasındaki gerilimde şekillendiğini görüyorum. Sakala sarkan yemeğini bugün, müşterek yaşam tahayyülünün taşıdığı ihtimamla pişirirken, babaannemin mutfağından ve kendi habitusumdan koparmıyor; ona sadece başka bir gözle dikkat kesilerek bakıyorum. Bu dikkat bana bir kez daha beğenilerimin ve patiklerimi saran habitusumun hangi alanlarda sürdüğünü ve hangi alanlarda çatladığını gösteriyor.
İstanbul’a döndükten sonra, Regina’nın fıstık ezmeli nohut tarifini arkadaşlarıma yapmak için mutfağa girdiğimde, kendimi yine sakala sarkanı karıştırırken buluyorum ve evde şu söz yankılanıyor: “Ben sakala sarkanı bol naneli severim, siz sever misiniz?”.
Kaynakça
Agamben, G. (2001). Kutsal İnsan Egemen İktidar ve Çıplak Hayat. içinde İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Bourdieu, P. (2016). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi (Çev. A. Berktay & D. G. Özer). Ankara: Heretik Yayınları. (Eserin orijinali: La Distinction, 1979).
Çelik, H. (2013). “Kültür ve Kişisel Deneyim: Bir Araştırma Yöntemi Olarak Otoetnografi”. İstanbul Journal of Social Sciences, 6, 1-14.
Ranciere, J. (2021). Özgürleşen Seyirci . Metis Yayınları .
Haraway, Donna (2010). Başka Yer, İstanbul: Metis.
Naulin, S., & Jourdain, A. (2016). Pierre Bourdieu’nün Kuramı ve Sosyolojik Kullanımları (Çev. Ö. Elitez). İstanbul: İletişim Yayınları.

