ÖLMEKTE OLANIN YÜZÜNE BAKARKEN

Süreyyya Evren

Garip refleksler türetiyor medya, o büyük, öznesi gitgide azalan buna rağmen silikleşebilen suçlu, günah keçisi, ya da günah imgesinin avutulmaz mızmız sevgilisi, bilmediğimiz ama galiba pek merak da etmediğimiz Felluce’yi bizim için genelleştirilebilir bir sosyo-politik zemin ve evrilip çevrilebilir bir vicdani-yumak olarak kuruyor. Simcity’miz oldu Felluce. Simcity’den daha az şey biliyoruz hakkında, belki, o yüzden daha heyecanlı. Yoo yoo, yanıldım. Tamagochicity. Oyuncak, dijital bir hayat. Ölümleriyle ve ölüm haberleriyle, sahneleri ve şiddetleriyle bizim hayatlarımıza değen hayatını besliyor. Yeterince ölüm olmadığı zaman, aç kalacak ve çıkacak tamagochi-canı. Hayır, bu da abartı, ama zaten abartıyı patlamasından arındırıp işlevselleştirmemiz için sinsi bir teşvik var, o ahlaksız teşvikle oynuyoruz.

Felluce’den gelen haberlere, bizim tanımadığımız Felluce’nin, kendisinin tanımadığı başka birşeye dönüşmesine, ve aslında olup bitenin reel politik zeminini araştırmayı son-kullanıcılar için önemsizleştirecek bir görsellikler silsilesiyle işlenmesine bakalım.

Felluce Cami Cinayeti sahnesi dünyanın büyük çoğunluğunda olduğunu tahmin ettiğimiz gibi Türkiye gazetelerinde de hemen ertesi gün büyük yankı uyandırdı –hakikati oğuşturmanın inceliklerini bilenler için ne fırsat!

Tam teşekküllü bir ABD askeri figürü, yıkık dökük bir cami mekanında yerde yatan ve inleyen birini, bir Iraklıyı ya da başka bir yerden gelmiş ama orada o an için Iraklı direnişçi konumundaki birini, henüz ölmediğini anlayınca küfürler eşliğinde vuruyor ve öldürüyor, gördüğümüze göre. Ama sahne bu haliyle bir potansiyeldir, oluşumu için, tamamlanması, kurulması için uluslarası medyanın seferber olması ve sahneyi işlemesi gerekliydi.

Türkiye’deki bazı gazeteler bu ‘savaşta ölüm anı görüntüsü’nü Eddie Adams’ın Şubat 1968’de çektiği meşhur Vietnam’da İnfaz Sahnesi fotoğrafıyla beraber yayınladılar. Savaşta suç anının yakalanmasına dair iki örneğin bu beraber sunumu sanki elimizdeki taze Felluce sahnesinin ne kadar korkunç bir fiil olduğunun da altını çizer gibiydi. Böyle bir desteğe neden ihtiyaç duyulmuş, neden abi çağrılmıştı; çünkü Vietnam sahnesi hem insanlıkdışı bir an olarak onlarca yıl onaylanmış ve temsili bir değer kazanmıştı, hem de orada ölüm anı kayda geçmiş kurbanın yüzüyle karşı karşıyaydık. Felluce sahnesinde göremediğimiz kurban yüzünü bu sahneden sağlamış gibi olduk. Aynı zamanda lokalizasyondan da çıkıyordu savunma hattı; Iraklılar, Müslümanlar olmuyordu da ‘kurban’, dünyanın farklı yerlerindeki pek çok kimse oluyordu, bu kimseleri tanımlamak isteyen var mı? Sınırlamak, adlandırmak. Hiç gerek yok. Zaten, kurban kategorisi baştan bir ayartmaca içeriyor. Zamanla bakışımızı devretmemiz için vicdanımıza bir teklif rolünde ‘kurban-oluş’.

Meşhur Vietnam sahnesinin doğuşuna bakalım: Güney Vietnam polis teşkilatının şefi Tuğgeneral Nguyen Ngoc Loan’ın Saygon’daki bir sokakta, Vietkong’luyu başından vurarak öldürdüğü anı gösteren fotoğraf, şiddet anının bir ‘yakalanması’ değildi. Tersine, şiddet uygulayıcının şiddeti görselleştirmek, kazımak, gösterileştirmek, köy meydanında dövmek, Taksim meydanında sallandırmak, şiddeti köşeden bucaktan sokaktan çıkarıp, peçesini atıp sokaklara döküp meydana ulaştırmak, belleklerin ve gözlerin meydanında, tarihin ve akışın meydanında çakmak istiyordu. Tuğgeneral, elleri arkasından bağlı haldeki esiri önüne katmış, gazetecilerin toplandığı sokağa götürmüş, ve infazı gazetecilerin önünde taammüden gerçekleştirerek sahneyi üretmişti.

Felluce Cami Cinayeti sahnesi söz konusu olduğunda gazetecilerin toplandığı sokak yoktu artık; sahne, bir ‘iliştirilmiş’(‘embedded’) gazetecinin aracılığıyla hem video hem de fotoğraf olarak dolaşıma sokuldu, ve çok kısa zamanda, sahneyle karşı karşıya kalmamış çok az insan kaldı. Daha önce işkencenin gösterileşmesine değinmiş, Irak’taki işkence sahnelerinin çoğaltılıp yayılmasının işkencenin sürekliliği ile bağlantısını araştırmış, işkence ile gösterme arasındaki tarihsel ilişkiye ve bunun günümüzdeki pratiklerde nasıl dengelendiğine bakmaya çalışmıştım.

Burada, Felluce Cami Cinayeti sahnesini Irak’ta yaşanan savaş ve çatışmalarla değil, daha önce Irak’ta ya da Irak üzerine üretilmiş imgeler, resimler ve videolarla kurduğu mütecaviz süreklilik içinde düşünelim.

Diyebiliriz ki bu fotoğrafla imgesel bir tecavüz, işkence ve cinayet üçgeni tamamlandı.

Firdevs Meydanı’nda Saddam heykelinin yıkılması sahnesi bir serinin mukaddimesi sayılabilir. Yapıntı olduğuna dair çok şey söylenen bu sahnenin meselesi ikon devirerek totaliterliğin yıkılmasını sahneye koymaktı belki, ama en önemli anı yıkılmadan önce Saddam heykelinin gözlerinin Amerikan bayrağıyla kapatıldığı andı, Saddam’ın bakışının bu sembolik kapatılışı tam bir bakış sonu olarak gösterildi –son bakışta iktidar. Artık Saddam-panoptikonu bakmıyor, görmüyor. Saddam görülüyor, Saddam’a bakılıyor. Nerede? Çukurda, izbe bir yerde sığınaktayken, ya da saçında bit arar ağzını açıp, ağzının içine girip, kontrol ederken. Yeni-Saddam’ın iktidarından soyundurulmuş çerçevesini bu filmler kuruyor.

Önce Saddam anıtının ve anısının nesneleştirilmesi geldi, bakışın tamamen yerdeğiştirdiğinin altı çizildi. Ardından, zayıf nokta olarak tespit edilen cinsellik ve homofobi gibi boşluklardan dahil edilen utanç eşiği politikaları gereği işkence sahnelerinin kullanılması gelmişti. Şimdi de elimizde Cami Cinayeti sahnesi var.

Cami Cinayeti’ndeki masumiyet, yerde silahsız ve yaralı yatmaktan kaynaklanıyordu elbet ama aynı zamanda mahrem yerde, kendi mahremindeydi Iraklı. Camide duruyordu, ister silahlı ister silahsız. Ve sınıraşma, burada düpedüz mahremiyet ihlal etme, çok yönlü gerçekleşti. Askerin ülkeye, girmesi, ve şehre, girmesi, camiye girmesi, cana girmesi ve son olarak canı alması, böylece içerden çıkarması, sökmesi. Bu kez de bunu seyretmemiz cinayetin bir parçası oldu. Bize öldürülme hissi transfer edildi. Aynı televizyonu seyrederken olduğumuz gibi, silahsız ve mahremde... Ve İslam açısından önemli bir dini günde gerçekleşmesi kendini bir şekilde İslam ile tanımlı hissedenler için de bu kez ‘zamandaki mahreme’, ‘tarihsel mahreme’ tecavüz gibiydi. Mahrem iç mekan, Tanrı’nın evi...

İşte bu tür polarizasyon sahnelerinin çoğaltılma politikalarını kavramak ABD’nin yeni Ortadoğu politikasının ipuçlarını kavrama duygusu gibi saklı stratejilere sızma duygusu verebilir ama daha önemlisi bizim kendi yerelliğimizden tahakküm rejimleriyle kurduğumuz ilişki ekonomilerini masaya dökme ihtimalini açmasıdır.

Ama önce aslında kaba yaklaşımlarla kurulmuş bu habis sahnelemelerin nasıl olup da çalışabildiğini düşünmemiz gerekiyor. Burada alıcının, seyredenin, kurduğu işbirliğinin derecesi nedir? Ne ölçüde bir işbirliği tüm bunları mümkün kılmaktadır?

Şurdan geriye dönüp alalım; Felluce’deki cinayet sahnesi, alışılmadık bir savaş sahnesi olduğu, akla havsalaya sığmaz olduğu, aransa bulunamayacağı, düşünülse hatırlanamayacağı ve şoktan şoka sürüklediği için, uykuları uykulardan sürdüğü için değil, hayır, savaş içi olası bir anın burkucu temsili olduğu için, ama bize, sahte bir dolaysızlık hissine bürünmeyi baştan kabul etmemiz şartıyla, ve aslında mevcut garantili pozisyonumuzu da onaylamaya imkan tanıyarak, bir vicdan sahibi olmanın ‘arınmış yozlaşmasını’ sunduğu için olağanüstüydü.

Burada ve her yerde aktarılamaz olan aktarılıyor, vicdan erki devrediliyor böylece. Resmi vicdanlar. Küresel senaryoların kurduğu, tahakküm ilişkilerinin çizdiği vicdan haritasına bağlı, kıstırılmış, çoktan terazilenmiş içtenliğin işlevselliği. Bir kapsayıcı erke teslim edilmiş vicdanlar başkasının acısını paylaşmaktan çok uzakta, o erkin çıkarlarına göre duygu dengesini belirliyor. Özdeşleşilmiş iktidarın yapısının düşmanlarına, dışladıklarına ve saymadıklarına, görmediklerine empatisinden lokma tattırmayan resmi vicdan, uygun anı yakaladığını anladığında yeniden geldiği yere, kişinin mahremine sığmaya çalışıyor teklifsizce. Onların katili bizim kahramanımız, bizim katilimiz onların katili, onların özgürlük savaşçısı bizim teröristimiz onların teröristi bizim özgürlük savaşımız, diye formüle edilen ahlak yerinde ağırdır düsturu konuşmaktadır. Ancak, safların tahakküm ilişkilerine göre belirlendiği bir şemanın koşulsuz kabülünden sonra o şemanın geliştirdiği duygu patikalarında yürünebilir ve ancak böylece aslında politik olan konjonktürel üzüntülere empati süsü verilebilir. Vicdanın bu şekilde kitle iletişim araçları tarafından okunup üflenip çıktığı yere geri sıkıştırılması vahşetin olağanlaştırılmasını sağlayan vicdani işbirliklerini devreye sokuyor.

Vahşet, iktidar ve vicdani işbirlikleri arasındaki ilişkilerin kancalı bir ele alınışını da Franz Kafka’nın bedenin belleğinden çıkmayan öyküsü Ceza Sömürgesi’nde Hükümlü’nün karakterinde buluyoruz. Hükümlü, başka Kafka karakterleri gibi, kişisel geçmişine dair bilgilerle ve tanımlanmış kişilik özellikleriyle karşımıza çıkmıyor ama belirli bir kesitteki eylemleriyle ona tanık oluyoruz.

Ceza Sömürgesi’ni yeniden gözümüzün önüne getirelim ve bu kez sadece Hükümlü’yü takip edelim.

İlk başta, Subay, ceza sömürgesine yeni gelmiş ve oradan geçmekte olan ve sanki esas kahramanımız olan Yolcu’ya ceza sömürgesi eski Komutanı’nın icat ettiği ceza infaz makinesini gösteriyor. Vahşi makineyi özenle tanıtmakta. İnfaz öncesinde suçlunun bedenine iğnelerle suçunu yazan bir makinedir bu; önceden suçu kendisine bildirilmeyen ve savunma hakkı da verilmeyen hükümlülerin bu şekilde suçlarını bedenlerinde ve adaleti ölümlerine çok yaklaşınca hissedeceklerini anlatır. Subay, bu aygıtın inceliklerini anlatırken birazdan işkenceyle öldürülecek olan Hükümlü de gerçek bir itaatkarlıkla sadık ve aptal hareketlerle zamanını beklemektedir. Subay’ın etrafında dolanır, kendi infazına yardımcı olmaya gönüllüdür ve bunun ne anlama geldiğinin de farkında değil gibi gözükmektedir. İtaati ve Subay’ın yönettiği bağlama sadakati kusursuzdur. Bir ara kendisini zincirle tutan askerin elinden kurtulduğunda yaptığı şey de Subay’ın yanına gelip infazıyla ilgili anlamadığı bir dilde aktarılan bilgileri hedefsiz bir merakla izlemesi olur .

Makinenin mucidi ve uygulatıcısı eski Komutan’ın ölümünden sonra yerine geçen ve hikaye zamanında yönetimde olan yeni Komutan’ın bu eski usül acımasız infazlardan yana olmadığını anladıktan sonra ancak eleştirel fikirlerini net bir şekilde ifade eder Yolcu; ve Subay, döneminin kapandığını anlayarak kendi kendini infaz etmeye karar verir. Hükümlü’yü salar ve kendi sırtına ADİL OL yazması için makineyi bizzat hazırlar. O ana kadar iktidarın suyuna giden Hükümlü, Subay’ın kendi kendisini makineye koymak istediğini anlayınca da bir öç isteğiyle dolar ve galiba aslında aynı itaat çizgisini sürdürerek Subay’ın kurduğu yeni infaz sahnesinin bu kez intikamcısı ve infazcısı olarak rol almaya can atar. Gördüğü her iktidarla Sonuna kadar işbirliği halindedir, her tahakkümün alanını büyütmeye çalışır, öyle ki, aslında işbirliğini pasif bir çizgide sürdürmekte fayda gören askeri eğlendirmek gibi gönüllülükler bile yapar.

Yolcu, Hükümlü’nün tersine iştahsızdır. ‘Bizim gibi’ modern bir dünyadan geldiği için, onun iştahsızlığıyla özdeşleşmek kolaydır. Yolcu, ilk andan itibaren her şeyden tiksinir, her şeyi horgörür ve her şeye kurmaca bir saygı gösterir. Hükümlü’nün acı kaderiyle asla empati kurmaz ve onunla pek de ilgilenmez. Yolcu aslında ondan tiksinmekte ve görmek dahi istememektedir, görüntüsünden, varlığından tiksindiği, kokusuna dayanamadığı bir ilkel itaatkarlık dünyası vardır onda. Davranışlarını bir anlam evrenine tercüme dahi edemez ve önemsemez de. Bu ilkel sömürge onun vatanı olmadığından liberal bir olumlama tutumunu ilke edinmeye yakındır. Yolcu, ancak devrim zaten olduysa devrimcidir, dönüşüm iktidardaysa dönüşümden yanadır burda, fazlası temas demektir.

Ve Subay ceza infaz makinesinin sorunlu çalışması yüzünden makinenin altında prosedürün dışında bir şiddetle delik deşik olduğunda Yolcu işte o zaman temasa mecbur kalır. Birşey yapmak, ölümün bu şekilde gerçekleşmesini engellemek gereklidir. Subay’ı makinenin iğnelerinden az zararla sökebilmek için asker ve Hükümlü’den yardım istediğinde ikisi de gönülsüz davranırlar, hatta Hükümlü sırtını döner. Gösterilen sırta dikkat, çünkü o sırt, infaz makinesinde üzerine suçunun yazılmasından son anda kurtulan sırttır. Sırtını dönmek gibi çocuksu bir küsme jesti, bedeni üzerindeki anısı taze tasavvurları gösteriyor.

Hükümlü’nün döndüğü sırtından gözlerini çeviren yolcu Subay’ın ölümle donmuş yüzüne bakar ve vaadedilen kurtuluşa ulaşamadığına karar verir. Hayattaki yüz ifadesinden farklı bir ifade göremez. Subay’ın makineden başkalarının bulduğu şeyi bulamadığına hükmeder. Bu yüze bakmanın başlangıcı Subay’ın anlattığı geçmiş infaz sahneleridir. Eski ‘güzel günlerde’, Subay öldürülen hükümlülerin yüzlerini infaz sırasında seyretmenin erdem aşılayan niteliğinden bahseder. Hatta bu erdem dersi için küçük çocuklar da sahneyi seyretmeye çağrılırlar. “Acı çeken adamın yüzündeki o değişen ifadeyi nasıl da içimize sindirirdik; ve sonunda yerine getirilen adaletin yanıp sönen ışığıyla nasıl da yıkardık yanaklarımızı” dediğinde Subay, ölmekte olan insanın yüzüne bakarak arınmanın bir anlatısını kurmaktadır.

Ölmekte olanın yüzüne bakma, tam o geçiş anındaki değişimi araştırma Vietnam İnfaz Sahnesi’nin de vaatlerinden biriydi.

Maleviç, kimilerinin resmin ölümünü gösteren bir sembol olarak gördükleri meşhur Siyah Kare için “sezgisel aklın yaratımıdır,” diyor bir yerde, “yeni sanatın yüzüdür.”

İstanbul’da, oturduğum mahallede, merkezi bir mahalle olmadığını akılda tutsak da, garip bir uygulama var. Üzerinde “ADAKLIK KURBAN” yazan bir koç. Bağlı. Evden çıktığımda o da orada oluyor. Şimdi şu anda, orada olmalı. Malum aşamaya geçmediyse. Yazı kırmızıyla yazılmış, kan rengi olduğu için mi bilemem, koç tek başına orada sergileniyor. Varılan yargı, üzerine yazılmış, iğnelerle olmasa da . Ebu Garib işkence sahneleri de üzerine aşağılayıcı ifadeler yazılmış Iraklılarla doluydu. Teşhir işkencelerinin uzun bir tarihi var, teşhirin kendisi yüzyıllardır işkencenin bir parçası. Ancak, gene Ceza Sömürgesi’nde, ceza infaz makinesinin sırtına ne yazacağını hükümlü bilmez. Ve sonra, işkencenin belirli bir aşamasında, bedeni bilir, Subay’a göre, bedeniyle anlar. Bilginin böyle bedenle kavranması ve daha sonra da bedende saklanması, beden tarafından hatırlanması çarpıcıdır. Beden ve ben arasındaki ayrımın kırıldığı bu yaklaşım aynı zamanda bedensel acı ve zihinsel/ruhsal acı ikiliklerini de bozar ve deneyime ve deneyimin aktarılmasına dair de yeni bakışlar sunar.

Ahmet Soysal da, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın şiirini incelerken, Çocuk ve Allah’ta gördüğü, anımsayan vücudu işler. Dağlarca’nın “Hatırlıyorum vücudumun hafızasında/Rüya, masal, uyku kadar o küçük elbiseleri” dizelerini alır ve burada “ben” anımsarken, anımsayanın “vücudumun hafızası” olduğuna dikkat çeker. Vücut, eskiden yaşadığı bir duyuya dönmektedir, bir duyu yeniden yaşanmamasına rağmen ‘anımsanır’ yeniden yaşanmadan bir an için de olsa yeniden etkinlik kazanır. Karşımıza gövdesel bir bellek çıkmıştır. Eğer bellek düşünsel bir özellik ise, o zaman, gövdesel bir bellek var derken, gövdenin de kendine özgü bir düşünsel alanı olduğunu kabul etmek gerekir .

Uluslararası Ağrı Araştırmaları Derneği (IASP) ağrıyı, “gerçek ya da potansiyel doku hasarı ile ilişkili olarak ortaya çıkan, ya da böyle bir hasarın terimleriyle tanımlanan, hoş olmayan duyusal ve duygusal deneyim” olarak tanımlıyor. Ağrının, Latince poena (ceza, intikam, işkence) sözcüğüyle bağlantısı olan (pain) sözcüğünü Türkçeye acı anlamında da alabiliriz, acının, bir duyum değil bir deneyim olarak tanımlanmasına dikkat çekiyor David Morris , acının kültürünü incelerken. Fiili doku hasarı bile şart değildir ama doku hasarı terimleriyle açıklanması yeterlidir bir deneyimin acı sayılması için. Acının öznel bir deneyim olduğunu, belki de öznelliğin arketipi sayılabileceğini söylüyor Morris.

Başkasının acısıyla kurduğumuz ilişki biçimlerine bakmaya devam etmenin, deneyime odaklanmış vicdana yer açabileceğini; ensemizden tutulup da bir fotoğrafın içine fırlatıldığımızda, ve orada kurulduğumuzda, bütün isteksizliğimizle, saatimizi beklediğimizde, hissetmek için, bizi bir kusura davet edeceğini görüyoruz. Tahakkümün gergin mahremine bir göz atan, ve o bakışta içerisini ve dışarısını yeniden kuran, niyetlerle...